I C 515/24 - wyrok z uzasadnieniem Sąd Rejonowy w Ciechanowie z 2025-04-15
Sygn. akt I C 515/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 15 kwietnia 2025 r.
Sąd Rejonowy w Ciechanowie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący: sędzia Lidia Grzelak
Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Wojciechowska
po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2025 r. w Ciechanowie
na rozprawie
sprawy z powództwa C. D. i W. D.
przeciwko (...) Bank (...) S.A. W.
o zapłatę 50832,17 zł
I zasądza od pozwanego (...) Bank (...) S.A. W. solidarnie na rzecz powodów C. D. i W. D. kwotę 50832,17 zł ( pięćdziesiąt tysięcy osiemset trzydzieści dwa złote siedemnaście groszy ) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 31 sierpnia 2024 r. do dnia zapłaty;
II w pozostałym zakresie powództwo oddala;
III zasądza od pozwanego (...) Bank (...) S.A. W. solidarnie na rzecz powodów C. D. i W. D. kwotę 6417,00 zł ( sześć tysięcy czterysta siedemnaście złotych ) tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, w tym 5417,00 zł ( pięć tysięcy czterysta siedemnaście złotych ) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
sędzia Lidia Grzelak
Sygn. akt I C 515/24
UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 16 września 2024 r. ( data stempla operatora pocztowego ) powodowie C. D. i W. D. wnosili o zasądzenie od pozwanego (...) Bank (...) S.A. w W. kwoty 50832,17 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 27 sierpnia 2024 r. do dnia zapłaty. Wnosili ponadto o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki minimalnej wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, ewentualnie o zasądzenie o strony pozwanej kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego według stawki minimalnej na rzecz każdego z powodów osobno.
W odpowiedzi na pozew pozwany (...) Bank (...) S.A. w W. wnosił o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie solidarnie od powodów na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. Ponadto na wypadek uwzględnienia powództwa strona pozwana wnosiła o oddalenie wniosku powodów o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w podwójnej wysokości lub zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego od pozwanego na rzecz każdego powodów oddzielnie. Pismem procesowym z dnia 20 stycznia 2024 r. ( data stempla operatora pocztowego ) pozwany cofną wniosek o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków E. K. i S. K. (1).
Pozwany w odpowiedzi na pozew zadeklarował gotowość ugodowego zakończenia sporu, jednakże strony nie doszły do porozumienia.
Ostatecznie w toku sprawy strony podtrzymały swoje dotychczasowe stanowiska.
Sąd ustalił, co następuje:
W dniu 2 czerwca 2005 r. W. D., C. D., E. K. oraz S. K. (1) zawarli z (...) Bank (...) S.A. w W. umowę kredytu WŁASNY KĄT hipoteczny nr 203- (...) ( spłacanego w 358 ratach kapitałowych, udzielonego w walucie wymienialnej ). Na mocy umowy bank udzielił W. D. i C. D. kredytu w wysokości 11340 CHF z przeznaczeniem na potrzeby własne w celu sfinansowania zakupu lokalu mieszkalnego o powierzchni użytkowej 71,50 m 2 położonego w G. przy ulicy (...). Kredyt został udzielony na okres do dnia 2 czerwca 2005 r., z tym że termin rozpoczęcia spłaty zadłużenia ustalono na dzień 15 czerwca 2005 r., przy czym w okresie karencji kredytobiorcy zobowiązani byli do spłaty należnych odsetek. Po okresie karencji kredytobiorcy będą spłacali zadłużenie z tytułu zadłużenia i odsetek do dnia 1 czerwca 2035 r. w ratach malejących. Zgodnie z § 5 ust. 3 pkt 2 umowy kredyt był wypłacony w walucie polskiej. Stawka referencyjna w dniu sporządzenia umowy wynosiła 0,7500 %., natomiast marża banku – 2,20 %, zaś w dniu zawarcia umowy oprocentowanie kredytu w stosunku rocznym wynosiło 2,9500 %. Zabezpieczeniem spłaty kredytu była hipoteka zwykła w kwocie (...) franków szwajcarskich oraz hipoteka kaucyjna zabezpieczająca spłatę odsetek umownych do wysokości 2950 franków szwajcarskich na kredytowanej nieruchomości, oświadczenie o poddaniu się egzekucji, weksel in blanco, klauzula potrącania wierzytelności z rachunku nr (...). Prowizja pobrana przy zawarciu umowy wynosiła 170,10 CHF. Spłata kredytu następowała w ratach kapitałowych przez potrącanie wierzytelności banku z tytułu kredytu z rachunku oszczędnościowo – rozliczeniowego kredytobiorców. Termin płatności raty ustalono na pierwszy dzień każdego miesiąca kalendarzowego, przy czym raz na trzy miesiące na co najmniej 10 dni przed terminem bank zawiadamiał kredytobiorców o wysokości należnej spłaty ( umowa kredytu wraz z załącznikami k. 24-33, referat kredytowy k. 70-71, decyzja kredytowa k. 72-73, deklaracja wystawcy weksla k. 77, odpis z księgi wieczystej k. 78, akt notarialny k. 79 ).
C. D., W. D. oraz jej rodzice E. K. i S. K. (1) podpisywali umowę w Oddziale Banku w P.. Umowa podpisywana była na standardowym formularzu obowiązującym w Banku, w którym uzupełniano dane dotyczące reprezentacji stron, uzgodnień co do wysokości kredytu i płatności transz kredytu, harmonogramu spłaty oraz wysokości prowizji. E. K. i S. K. (2) zostali stroną umowy jedynie w celu zwiększenia zdolności kredytowej, nie partycypowali w spłacie kredytu. Przy zawieraniu umowy W. D. i C. D. zostali poinformowani, iż ponoszą ryzyko zmiany kursów waluty, polegające na wzroście wysokości zadłużenia z tytułu kredytu oraz wysokości rat kredytu wyrażonych w walucie polskiej oraz stopy procentowej polegające na wzroście raty spłaty przy wzroście stawki referencyjnej. Przy ustalaniu warunków, na jakich zawarta została przedmiotowa umowa, przyjęto, iż w przypadku wypłaty kwoty kredytu albo transzy w walucie polskiej, stosuje się kurs kupna albo dewiz obowiązujących w (...) SA w dniu realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej tabeli kursów obowiązującej w Banku. Za czynności związane z obsługą kredytu oraz zmianą postanowień umowy (...) SA pobierało od kredytobiorcy prowizję i opłaty bankowe. W przypadku dokonywania spłat z rachunku oszczędnościowo - rozliczeniowego środki pieniężne były pobierane w walucie polskiej w wysokości stanowiącej równowartość kwoty kredytu lub spłaty kredytu w walucie wymienialnej, w której udzielony był kredyt. W dniu 13 czerwca 2005 r. kredytobiorcy uiścili ponadto składkę w wysokości 59,98 zł z tytułu dodatkowego ubezpieczenia kredytu ( umowa kredytu wraz z załącznikami k. 24-33, zeznania powódki W. D. k. 107-110, zeznania pozwanego C. D. k. 110 ).
Kredyt został wypłacony W. D. i C. D. w jednej transzy na należący do nich rachunek w kwocie 29123,39 zł, co stanowiło równowartość (...),00 franków szwajcarskich. Zwykle raz na trzy miesiące otrzymywali zawiadomienie na piśmie z banku o wysokości rat. Umowa została całkowicie rozliczona w dniu 12 września 2016 r. ( zestawienie spłaty kredytu k. 29-32, zeznania powódki W. D. k. 107-110, zeznania pozwanego C. D. k. 110 )
Klientom Banku przed zawarciem umowy kredytowej była przedstawiania oferta w zakresie kredytów udzielanych zarówno w walucie polskiej, jak i obcej. Przed podpisaniem umowy odbyły się dwa spotkania W. D. i C. D. z pracownikiem Banku. Pierwsze było spotkaniem informacyjnym, na kolejnym nastąpiło przekazanie dokumentów, zaś na trzecim podpisanie umowy. To klient decydował, która oferta jest dla niego korzystniejsza. Pracownik Banku zachęcał W. i C. małżonków D. do zaciągnięcia kredytu we frankach szwajcarskich, wskazując że jest korzystniejszy niż w kredyt w polskiej walucie. Klient Banku był informowany przez pracowników o ryzyku walutowym, ale wskazywano, że kurs fanka szwajcarskiego jest niski i nie przekroczy pewnego pułapu. W. D. i C. D. nie mieli świadomości, że mogą negocjować warunki umowy, zapoznali się jedynie z głównymi zapisami umowy, szczegółowe zapisy były dla nich niezrozumiałe, jednak nie prosili o wyjaśnienie pracownika Banku. Przedstawiono Klientom symulację, która wskazywała, że wahania kursu franka szwajcarskiego oscylują w granicach 20-30 gr. Pracownik Banku zapewniał o niewielkim ryzyku. Udzielona kwota kredytu została przeznaczona przez małżonków D. zgodnie z przeznaczeniem, tj. na zakup mieszkania. Tabela kursowa, według której dokonywano przeliczeń waluty, była ustalana przez Bank. Oddziały banku nie miały wpływu na ustalenie tabeli kursowej, dane otrzymywane były z centrali banku i zamieszczane na tablicach poszczególnych oddziałów. Kursy walut udostępnianie były codzienne, a czasem kilka razy dziennie. W. D. i C. D. nie byli świadomi, że kurs tej waluty może tak drastycznie wzrosnąć. Przed wybraniem oferty (...) SA nie zapoznali się z ofertami innych banków, ufając że wybrany Bank jest godny zaufania. Po wzroście kursu fanka szwajcarskiego W. D. i C. D. udali się do banku w celu przewalutowania kredytu, ale pracownik banku odradził im przewalutowanie zapewniając, że kurs (...) nie przekroczy 4 złotych ( zeznania powódki W. D. k. 107-110, zeznania pozwanego C. D. k. 110 ).
Pismem z dnia 25 lipca 2024 r.C. D. i W. D. złożyli do Banku reklamację kredytu wraz z wezwaniem do zapłaty kwoty 50832,17 zł w terminie 30 dni od doręczenia wezwania. Powyższe wezwanie Bank otrzymał w dniu 1 sierpnia 2024 r. Pismem z dnia 27 sierpnia 2024 r. Bank odmówił uwzględnienia reklamacji i zwrotu żądanej kwoty ( bezsporne ).
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie zebranych w sprawie dokumentów oraz zeznań powodów W. D. i C. D.. Podkreślić należy, że stan faktyczny nie był sporny pomiędzy stronami, w tym okoliczności zawarcia umowy kredytowej, jej warunki, jak też kwestia wypłaty kwoty kredytu i jego spłaty przez powodów. Spór pomiędzy stronami dotyczył oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego.
Jeżeli zaś chodzi o dołączony przez stronę pozwaną nieuzupełniony formularz umowy ramowej, pozostałe formularze, a także opinię na temat wybranych aspektów funkcjonowania rynku kredytu, to Sąd uznał – z uwagi na charakter sprawy, a także ogólny charakter tych dokumentów – że dowody te są nieistotne z punku widzenia niniejszego procesu, a uwzględnienie szeroko sformułowanej tezy dowodowej dotyczącej funkcjonowania rynku kredytów walutowych oraz przyczyn stosowania odmiennych kursów kupna i sprzedaży walut prowadziłoby jedynie do niezasadnego przedłużenia postępowania.
Sąd zważył, co następuje:
W ocenie Sądu, powództwo W. D. i C. D. zasługuje na uwzględnienie w znacznej części tj. w zakresie zgłoszonego w pozwie żądania zapłaty kwoty 50832,17 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 31 sierpnia 2024 r. do dnia zapłaty. Sąd częściowo oddalił powództwo uznając, że roszczenie powodów stało się wymagalne w innej dacie niż wskazana w pozwie.
Umowa kredytu bankowego jest umową nazwaną określoną w art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe, zgodnie z którym bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Ustęp 2 cyt. artykułu wskazuje warunki, jakim powinna odpowiadać umowa kredytu: zawarcie na piśmie oraz określenie jej treści, w szczególności, stron umowy, kwoty i waluty kredytu, celu, na który kredyt został udzielony, zasad i terminu spłaty kredytu, wysokości oprocentowania kredytu i warunków jego zmiany, sposobu zabezpieczenia spłaty kredytu, zakresu uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminów i sposobu postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokości prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, warunków dokonywania zmian i rozwiązania umowy. Umowa kredytu jest zatem dwustronnie zobowiązującą; z jednej strony bank zobowiązany jest do udzielenia kredytu, a jednocześnie staje się uprawniony do uzyskania spłaty oddanej do dyspozycji kredytobiorcy kwoty, z drugiej zaś, kredytobiorca ma prawo domagać się od banku wypłaty kredytu, a następnie obciąża go obowiązek zwrotu oddanej do jego dyspozycji sumy pieniężnej. W związku z nałożeniem na kredytobiorcę obowiązku zapłacenia bankowi odsetek oraz prowizji, które mają charakter wynagrodzenia za korzystanie ze środków pieniężnych banku, umowa kredytu jest także odpłatna. Przedmiotem umowy kredytu musi być określona kwota pieniężna. W umowie określa się także zasady spłaty sumy udzielonej kredytobiorcy.
W chwili zawierania umowy przez powodów W. D. i C. D. z pozwanym Bankiem tj. w dniu 2 czerwca 2005 r., prawo bankowe nie przewidywało możliwości udzielania kredytów denominowanych i indeksowanych. Zmiana w tym zakresie nastąpiło w wyniku wejścia w życie z dniem 26 sierpnia 2011 r. przepisów ustawy o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw z dnia 29 lipca 2011 r., w której dodano art. 69 ust. 2 punkt 4a, zgodnie z którym umowa o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, powinna określać szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo - odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu. Ponadto, w art. 69 dodano ust. 3, zgodnie z którym w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, kredytobiorca może dokonywać spłaty rat kapitałowo - odsetkowych oraz dokonać przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie. W tym przypadku w umowie o kredyt określa się także zasady otwarcia i prowadzenia rachunku służącego do gromadzenia środków przeznaczonych na spłatę kredytu oraz zasady dokonywania spłaty za pośrednictwem tego rachunku.
W doktrynie i orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że o nieważności czynności prawnej decyduje jej treść lub cel. W uchwale z dnia 12 października 2001 r. wydanej w sprawie III CZP 55/01 Sąd Najwyższy podkreślił, że art. 58 kc dotyczy tylko zgodności z ustawą i zasadami współżycia społecznego treści oraz celu czynności prawnej. Oceniając zatem ważność czynności prawnej nie można przypisywać dominującego znaczenia ani okolicznościom poprzedzającym zawarcie umowy, ani sposobowi jej wykonania. W konsekwencji nie ma znaczenia czy kurs zastosowany przez pozwany bank przy wyliczeniu kwoty udzielonego kredytu i kursy użyte przy wyliczaniu kolejnych rat kredytu w okresie objętym sporem były kursami rynkowymi, gdyż o ważności umowy orzeka się oceniając jej treść i cel z daty zawarcia umowy, a nie sposób jej faktycznego wykonania. Tym bardziej, że ustalenie warunków tego wykonania pozostawiono w zasadzie w gestii jednej ze stron umowy.
Umowa kredytu została zawarta pomiędzy stronami pod rządami art. 358 kc w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 września 2003 r. do dnia 23 stycznia 2009 r., który stanowił, że „z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, zobowiązania pieniężne na terenie Rzeczypospolitej Polskiej mogą być wyrażane tylko w pieniądzu polskim”. W judykaturze przyjmowano jednak, że od wyrażenia świadczenia w walucie obcej należy odróżnić tzw. klauzule waloryzacyjne, które wyłączają jedynie walutę polską jako jedyny miernik wartości i odnoszą cenę również do waluty obcej ( wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2005 r. w sprawie V CK 859/04 ).
Bezspornym jest w niniejszej sprawie, że udzielony powodom przez pozwany bank kredyt był kredytem denominowanym (...). W praktyce stosowane są dwie formy takiego kredytu:
- kredyt waloryzowany ( indeksowany ) kursem waluty obcej – kredyt wyrażony w walucie polskiej ( PLN ), przy czym na dany dzień ( najczęściej dzień uruchomienia kredytu ), kwota kapitału kredytu ( lub jej część ) przeliczana jest na walutę obcą ( według bieżącego kursu wymiany waluty ), która to kwota stanowi następnie podstawę ustalania wysokości rat kapitałowo – odsetkowych; wysokość kolejnych rat kapitałowo - odsetkowych określana jest zatem w walucie obcej, ale ich spłata dokonywana jest w walucie polskiej, po przeliczeniu według kursu wymiany walut na dany dzień ( najczęściej na dzień spłaty );
- kredyt denominowany w walucie obcej – kredyt, którego wartość wyrażona została w umowie w walucie obcej, ale uruchomiony został w walucie polskiej, a kredytobiorca dokonuje spłaty rat kapitałowo - odsetkowych również w walucie polskiej, po przeliczeniu według kursu wymiany walut na dany dzień ( najczęściej na dzień spłaty ); kredytobiorca zwraca bankowi sumę nominalną udzielonego kredytu ( kapitał ) stanowiącą określoną równowartość waluty obcej, w zależności od bieżącego kursu wymiany walut, wraz z odsetkami oraz ewentualnie innymi opłatami.
W literaturze prawniczej wskazuje się na to, że z uwagi na swoje wspólne cechy i ten sam sens gospodarczy umowy kredytu indeksowane ( waloryzowane ) do waluty obcej i tzw. umowy denominowane w walucie obcej lecz realizowane w walucie polskiej powinny być traktowane w sposób jednolity. Umowa kredytu powinna być zatem skonstruowana w sposób taki, jak to określono w umowie stron niniejszego postępowania, sposób: kredyt udzielany jest w walucie polskiej, a odwołanie się do waluty obcej ( w tym przypadku do franka szwajcarskiego ) stanowi jedynie klauzulę waloryzacyjną, co oznacza, że kurs waluty szwajcarskiej do waluty polskiej stanowi miernik wartości świadczenia należnego bankowi od kredytobiorcy, natomiast samo to świadczenie podlega spełnieniu w walucie polskiej – podobnie jak wcześniejsze świadczenie banku polegające na wypłacie kwoty kredytu. Kredyt nie jest kredytem walutowym, lecz kredytem udzielanym w walucie polskiej, przy czym również świadczenie główne kredytobiorcy tj. spłata kwoty kredytu z odsetkami jest świadczeniem w walucie polskiej, które już po jego spełnieniu zostaje jedynie przeliczone na walutę obcą, która stanowi miernik wartości świadczenia, ( sens waloryzacyjny ). W przypadku umów kredytu skonstruowanych w ten sposób kredytobiorca jest zobowiązany do zwrotu kwoty środków pieniężnych, którą wyznacza kwota kapitału udostępnionego kredytobiorcy, a jest to suma pieniężna w walucie polskiej, gdyż taka została udostępniona kredytobiorcy przez bank, a przy tym w umowie kredytobiorcy zobowiązali się do spłaty zobowiązania właśnie w walucie polskiej ( uzasadnienie wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 27 sierpnia 2012 r. w sprawie XVII AmC 5344/11, uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 17 kwietnia 2018 r. w sprawie I C 551/17 ). Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela wyżej przedstawioną interpretację umów o tzw. kredyt denominowany w walucie obcej ( lub do waluty obcej ), w których zarówno świadczenie pieniężne banku ( udostępnienie kredytobiorcy kwoty kredytu ) jak i świadczenie kredytobiorcy ( zwrot na rzecz banku równowartości kwoty kredytu wraz z odsetkami kapitałowymi ) podlegają spełnieniu w walucie polskiej. Taka właśnie sytuacja w sposób jednoznaczny ma miejsce w odniesieniu do umowy kredytu, z której powodowie wywodzą swoje roszczenie w niniejszym procesie. W umowie kredytu z dnia 2 czerwca 2005 r. zawartej pomiędzy stronami wyrażenie kwoty w walucie obcej ( frankach szwajcarskich ) pojawia się jedynie dwukrotnie: jako wskazanie kwoty kredytu oraz wskazanie wysokości prowizji banku. Postępowanie związane z zawarciem oraz zrealizowaniem umowy ze strony kredytodawcy oraz świadczenie zapłaty kredytobiorcy stanowiące zwrot kredytu w ciągu lat obowiązywania umowy miały natomiast nastąpić w złotych. Zawarta przez strony umowa w ogóle nie przewidywała możliwości oddania do dyspozycji kredytobiorcy kwoty kredytu wskazanej w umowie we frankach szwajcarskich ani też możliwości zwrotu kredytu w tej walucie. Uznać zatem należy, że umowa kredytu zawarta między stronami była w istocie umową kredytu w walucie polskiej z zamieszczoną w niej klauzulą waloryzacyjną, czego nie zmienia sformułowanie umowy w taki sposób, iż w jej pierwszym merytorycznym postanowieniu ( § 2 umowy ) Bank umieścił kwotę kredytu w (...).
Odnosząc się do podnoszonych przez powodów zarzutów dotyczących kwestii abuzywności klauzul denominacyjnych oraz skutku ich ewentualnej abuzywności, w pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 385 1 § 1 kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy ( niedozwolone postanowienia umowne ). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 lutego 2019 r. wydanego w sprawie II CSK 19/18 postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. W celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza interesy konsumenta, należy wziąć przede wszystkim pod uwagę, czy pogarsza ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które, w braku odmiennej umowy, wynikałoby z przepisów prawa, w tym dyspozytywnych. Natomiast samo rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie. Unormowania zawarte w art. 385 1 - 385 3 kc mają charakter szczególny w stosunku do tych przepisów, które mają ogólne zastosowanie do kształtowania przez kontrahentów treści umowy ( np. art. 58, 353 1 , czy 388 kc ). Stanowią implementację w polskim prawie postanowień dyrektywy nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich, co rodzi określone konsekwencje dla ich wykładni. Przede wszystkim musi ona prowadzić do takich rezultatów, która pozwoli urzeczywistnić cele dyrektywy. Sądy krajowe, stosując prawo wewnętrzne, zobowiązane są tak dalece, jak jest to możliwe, dokonywać jego wykładni w świetle brzmienia i celu rozpatrywanej dyrektywy, tak by osiągnąć przewidziany w niej rezultat, a zatem zastosować się do art. 288 tiret trzecie Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej ( wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 13 czerwca 2016 r. w sprawie C - 377/14 ). Zatem stosując art. 385 1 kc należy stosować wykładnię przyjazną dla prawa unijnego, w szczególności potwierdzoną orzeczeniami (...). Ten obowiązek dokonywania wykładni prawa krajowego zgodnej z prawem Unii jest w istocie nierozerwalnie związany z systemem Traktatu, gdyż zezwala sądom krajowym na zapewnienie, w ramach ich właściwości, pełnej skuteczności prawa Unii przy rozpoznawaniu zawisłych przed nimi sporów.
Z art. 385 1 § 1 kc, wynika, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są klauzule umowne, które spełniają łącznie trzy przesłanki pozytywne tj.: zawarte zostały w umowie z konsumentem, kształtują prawa i obowiązki tego podmiotu w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają jego interesy. Kontrola abuzywności postanowień umowy wyłączona jest jedynie w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych, to jest gdy: postanowienie umowne zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem lub gdy postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny. Stosownie zaś do art. 385 2 kc, oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny.
W ocenie Sądu, nie budzi wątpliwości, że umowa kredytu WŁASNY KĄT hipoteczny nr 203- (...) z dnia 2 czerwca 2005 r. pomiędzy (...) Bank (...) S.A. w W. a W. D. i C. D. została zawarta w relacji przedsiębiorca – konsument. Wprawdzie powodowie przyznali, że adres nieruchomości wykorzystywany był przez powoda w działalności gospodarczej i na ten adres była doręczana jego korespondencja gospodarcza, jednakże, co wynika wprost z odpisu z księgi wieczystej, był to lokal mieszkalny i powodowie wykorzystywali go na cele mieszkaniowe we własnym zakresie. Dodatkowo wskazać należy że, zgodnie z § 23 ust. 2 pkt 3) umowy w przypadku wykorzystania kredytu niezgodnie z celem określonym w umowie bank dysponował uprawnieniem do wypowiedzenia umowy.
W ocenie Sądu, w świetle ustalonego stanu faktycznego, w tym zeznań powodów W. D. i C. D. stwierdzić należy, że nie mieli oni wpływu na kształt postanowień umownych dotyczących denominacji. Zawarcie umowy nastąpiło przy użyciu stosowanego przez pozwany Bank wzorca umowy. Powodowie nie byli informowani o sposobie ustalania kursów waluty w stosowanej przez pozwany Bank tabeli kursów, jak również sposobie przeliczania rat wyliczonych we frankach szwajcarskich na walutę spłaty. Zasady ustalania kursów walut nie były znane pracownikom oddziałów Banku, którzy mieli jedynie obowiązek ich stosowania. Kwestiami, które podlegały negocjacjom były wyłącznie kwota kredytu, jak też termin spłaty i rodzaj rat. Nie może budzić wątpliwości, że powodowie nie mieli możliwości negocjowania w zakresie kursu walut. Podkreślić również należy, że powodów zachęcano do zaciągnięcia kredytu w tej formie, wskazując na korzyści związane z wysokością raty uzależnioną od kursu franka szwajcarskiego, który wówczas miał niewielkie wahania, nie wskazując jednakże na możliwość odczuwalnej zmiany jego kursu, w szczególności na tak duży wzrost. Powodowie podjęli w tych realiach świadomą decyzję wybierając ofertę pozwanego Banku, wskazując, że kierowali się iż Bank jest instytucją powszechnie znaną i uznawaną za wiarygodną. Dzięki pomocy rodziców powódki, w tym właśnie Banku uzyskali zdolność kredytową. W miejscowości, w której zamieszkiwali nie ma oddziału tego Banku, dlatego umowa została podpisana w Oddziale w P.. Wskazane okoliczności uzasadniają przyjęcie, że powodowie, wbrew sugestiom pozwanego Banku, nie mieli możliwości indywidualnego negocjowania warunków umowy, a zatem pozostawali bez wpływu na treść powstałego stosunku prawnego.
Dokonanie oceny zarzutu abuzywności podnoszonego przez powodów determinowało konieczność stwierdzenia w dalszej kolejności, czy klauzula denominacyjna stanowi element głównego świadczenia stron, a jeśli tak – czy została sformułowana w sposób jednoznaczny. W razie takiego ustalenia kontrola abuzywności byłaby bowiem wyłączona z mocy art. 385 1 § 1 zd. 2 kc.
Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku (...) z dnia 3 października 2019 r. wydanego w sprawie C-260/18. W świetle wytycznych płynących z zapadłego orzeczenia, sąd w niniejszej sprawie klauzulę denominacyjną, w tym same postanowienia dotyczące przeliczania kwoty kredytu, uznał za określającą podstawowe świadczenia w ramach zawartej umowy, charakteryzujące tę umowę jako podtyp umowy kredytu – umowy o kredyt denominowany do waluty obcej. Postanowienia dotyczące denominacji nie ograniczają się bowiem do posiłkowego określenia sposobu zmiany wysokości świadczenia kredytobiorcy w przyszłości, ale wprost świadczenie to określają. Bez przeprowadzenia przeliczeń wynikających z denominacji nie doszłoby do ustalenia wysokości kapitału podlegającego spłacie, jak również nie doszłoby też do ustalenia wysokości odsetek, które zobowiązany jest zapłacić kredytobiorca, skoro odsetki te naliczane są, zgodnie z konstrukcją umowy, od kwoty wyrażonej w walucie obcej. Uwzględnić należy także cel zawieranej umowy i wprowadzenia do niej określonych postanowień, których celem było w zasadzie obniżenie miesięcznego obciążenia kredytobiorców wiążącego się ze spłatą rat. Zatem to postanowienia regulujące denominację kredytu przesądzają o spełnieniu przez ostateczne ukształtowanie całej umowy celu jaki założyły sobie strony umowy. Późniejsze uregulowanie przez ustawodawcę pewnych zasad związanych z udzielaniem kredytów denominowanych albo indeksowanych do waluty obcej stanowi potwierdzenie wykształcenia się w obrocie określonego podtypu umowy. Skoro więc obecnie postanowienia dotyczące denominacji stanowią essentialia negotii umowy, to przed datą uregulowania tej instytucji należy traktować je jako konstytutywne dla tej umowy, a więc określające główne świadczenia stron. Z pewnością dotyczy to postanowień wprowadzających mechanizm przeliczenia kwoty kredytu z waluty obcej na polską, a następnie nakazujących ustalenie wysokości świadczenia kredytobiorcy w walucie obcej – zarówno jako spłaty kapitału, jak i zapłaty odsetek. Posiłkowy charakter w tej konstrukcji należy natomiast przyznać jedynie postanowieniom regulującym wyłącznie sposób przeliczenia, tj. zastosowanie konkretnych kursów walut ( klauzula spreadu walutowego ). To, jaki kurs zostanie zastosowany nie przesądza bowiem o konstrukcji całego stosunku prawnego. Umowa pozostaje umową o kredyt denominowany zarówno w przypadku zastosowania kursów ustalanych przez bank, jak i kursów rynkowych czy średniego kursu banku centralnego.
Jeśli zaś chodzi o postanowienia sformułowane jednoznacznie, to są to sformułowania wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. W niniejszej sprawie wskazywanych przez stronę powodową postanowień nie można było uznać za jednoznaczne, gdyż odsyłały do nieokreślonych w umowie wielkości, a mianowicie do kursów z tabel kursów walut obowiązujących w pozwanym Banku. Wielkości tych nie dawało się sprecyzować w świetle treści umowy, która nie określała jednoznacznie, w jaki sposób kursy sprzedaży i kupna z tabel Banku będą określane. W chwili zawarcia umowy ani powodowie, ani pracownicy Banku, nie znali konkretnych wartości, jakie mogły się pojawić w tabeli kursów obowiązującej w Banku w dniu przeliczania kwoty kredytu wyrażonej w walucie obcej na polskie złote, celem wypłaty kredytu, ani w dniach wyliczania kolejnych rat do spłaty. Umowa nie określała podstaw, aby je ustalić. Należy także zauważyć, iż za jednoznaczny nie może zostać uznany zapis określający wysokość świadczenia kredytobiorców w postaci raty kredytu wskazujący, że kredytobiorca jest zobowiązany do spłat kredytu w ratach płatnych w terminie określonym w umowie ( pierwszy dzień każdego miesiąca kalendarzowego ) zgodnie z zawiadomieniami o wysokości raty spłaty kredytu wysłanymi, a zatem nawet nie doręczonymi, przez bank na co najmniej 10 dni przed terminem płatności ( § 13 umowy ). Takie zapisy nie dają podstawy do jednoznacznego określenia wysokości raty kredytu, skoro umowa w tym zakresie przewidywała jedynie ogólnikowo, że spłata kredytu powinna nastąpić w wysokości wskazanej w doręczanym kredytobiorcy zawiadomieniu. W umowie nie zawarto postanowień, które pozwoliłyby zweryfikować kwoty wskazywane w doręczanych kredytobiorcom zawiadomieniach. Umowa nie zawiera postanowień pozwalających kredytobiorcy na samodzielne wyliczenie raty kredytu bądź weryfikację danych w zakresie wysokości raty przedstawionych w zawiadomieniu otrzymanym z banku.
W wyroku z 20 września 2018 r. wydanym w sprawie C - 51/17 (...) stwierdził, że wymóg, zgodnie z którym warunki umowy powinny być wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, zobowiązuje instytucje finansowe do dostarczenia kredytobiorcom informacji wystarczających do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. W tym względzie wymóg ów oznacza, że warunek dotyczący ryzyka kursowego musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości spadku wartości waluty krajowej względem waluty obcej, w której kredyt był denominowany, ale również oszacować – potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych. Kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu denominowanego w walucie obcej ponosi pewne ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku spadku wartości waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie w stosunku do waluty obcej, w której kredyt został udzielony. Ponadto przedsiębiorca, w niniejszym przypadku instytucja bankowa, musi przedstawić ewentualne wahania kursów wymiany i ryzyko wiążące się z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej.
W tym zakresie istotne znaczenie należy także przypisać wymaganiu właściwej przejrzystości i jasności postanowienia umownego, czyli odpowiedzi na pytanie, czy zawarta umowa wskazuje w sposób jednoznaczny powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty, tak by konsument mógł przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów, wynikające dla niego z tego faktu konsekwencje ekonomiczne ( wyrok (...) z dnia 30 kwietnia 2014 r. w sprawie C - 26/13 ). Swoista nierówność informacyjna stron, a w szczególności sytuacja, w której konsument dowiaduje się o poziomie zadłużenia ratalnego, już spłaconego w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z jego rachunku jest nie do zaakceptowania w świetle w art. 385 1 kc. W świetle orzeczeń (...), kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu denominowanego lub indeksowanego w walucie obcej, ponosi pewne ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego za trudne do udźwignięcia w przypadku spadku wartości waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie w stosunku do waluty obcej wskazanej jako przelicznik w umowie kredytowej. Ponadto instytucja bankowa musi przedstawić ewentualne wahania kursów wymiany i ryzyko wiążące się z zaciągnięciem kredyty w walucie obcej ( wyrok (...) z dnia 29 września 2017 r. w sprawie C-186/16 ). W ramach umowy kredytu denominowanego lub indeksowanego w walucie obcej, narażającej konsumenta na ryzyko kursowe, nie spełnia wymogu przejrzystości przekazywanie temu konsumentowi informacji, nawet licznych, jeżeli opierają się one na założeniu, że równość miedzy walutą rozliczeniową a walutą spłaty pozostanie stabilna przez cały okres obowiązywania tej umowy. Jest tak w szczególności wówczas, gdy konsument nie został powiadomiony przez przedsiębiorcę o kontekście gospodarczym mogącym wpłynąć na zmianę kursów wymiany walut, tak że konsument nie miał możliwości konkretnego zrozumienia potencjalnie poważnych konsekwencji dla jego sytuacji finansowej, które mogą wyniknąć z zaciągnięcia kredytu denominowanego lub indeksowanego w walucie obcej ( wyrok (...) z dnia 10 czerwca 2021 r. w sprawie C-776/19 ).
Podkreślić należy, że powodowie W. D. i C. D. nie byli w istocie informowali o ryzyku zmiany kursów waluty, polegającym na wzroście wysokości zadłużenia z tytułu kredytu oraz wysokości rat kredytu, wyrażonych w walucie polskiej, przy wzroście kursów waluty kredytu oraz stopy procentowej, polegające na wzroście raty spłaty przy wzroście stawki referencyjnej. Przeciwnie zachęcani byli do takiej formy kredytu przez porównanie wysokości raty do raty kredytu tej samej wysokości otrzymanego w walucie polskiej. Na ocenę ryzyka zmiany kursów waluty, a wręcz na różnicę w kursie sprzedaży i kupna waluty ( w niniejszej sprawie (...) ) nie pozwalają zapisy umowy, które jedynie enigmatycznie wskazują na różnice w tych kursach. W § 5 ust. 4 umowy wskazano, że w przypadku wypłaty kredytu w walucie polskiej na finansowanie zobowiązań w kraju stosuje się kurs kupna dla dewiz ( aktualna Tabela kursów ) obowiązujący w (...) SA w dniu realizacji zlecenia płatniczego, zaś § 18 ust. 1 umowy stanowił, że należność z tytułu zaległej raty staje się zadłużeniem przeterminowanym i zostaje przeliczona na walutę polską według kursu sprzedaży dewiz ( aktualna Tabela kursów ) obowiązująca w (...) SA w dniu płatności danej raty. Jedynie § 5 ust. 5 umowy odwołuje się jednocześnie do kursów kupna/sprzedaży dla dewiz ( Tabela kursów ) obowiązujących w pozwanym Banku w dniu zlecenia płatniczego, jednakże nie miało to znaczenia dla niniejszej sprawy, skoro odnosi się wprost, co wynika z treści § 5, jedynie do kredytu wypłacanego w walucie wymienialnej na finansowanie zobowiązań za granicą. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 października 2019 r. wydanym w sprawie IV CSK 309/18 – po pierwsze, gdyby rzeczywiście zostało należycie wyjaśnione znaczenie zmiany kursu waluty i ponoszonego ryzyka, to racjonalny kredytobiorca nie decydowałby się na kredyt powiązany z kursem waluty obcej w sposób wadliwy w perspektywie jego spłacania przez kilkadziesiąt lat, chyba żeby z okoliczności sprawy wyraźnie wynikało co innego. Po drugie, gdyby kredytujący Bank zamierzał wystarczająco poinformować kredytobiorcę będącego osobą fizyczną – konsumentem, o niebezpieczeństwach wynikających z kredytu powiązanego z kursem waluty obcej, to nie proponowałby w ogóle zawierania takich umów kredytowych, zdając sobie sprawę jako profesjonalista, że umowa taka może zostać łatwo oceniona jako nieuczciwa. Uznać należy, że pozwany Bank nie wywiązał się w sposób rzetelny z obowiązku pouczenia powodów o nieograniczonym ryzyku kursowym przy umowie kredytu denominowanego do waluty obcej. Powodom nie przedstawiono symulacji obrazujących wpływ wzrostu kursu franka szwajcarskiego na saldo kredytu i wysokość raty w perspektywie wieloletniej i przy uwzględnieniu wahań kursów. Pozwany Bank nie wykazał, aby informował powodów o kontekście gospodarczym, czynnikach kształtujących kurs franka szwajcarskiego, wahaniach koniunktury, możliwych kryzysach gospodarczych, które w związku z nieograniczonym ryzykiem kursowym mogą doprowadzić do sytuacji, w której nie będą w stanie udźwignąć ciężaru spłaty kredytu.
Niejednoznaczność wskazanych postanowień pozwalała z kolei oceniać kwestionowane postanowienia umowne w świetle pozostałych przesłanek abuzywności, tj. sprzeczności z dobrymi obyczajami i rażącego naruszenia interesów konsumenta.
Przyjmuje się, że postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. Natomiast w celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza interesy konsumenta, należy wziąć głównie pod uwagę, czy pogarsza ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które w braku odmiennej umowy, wynikałoby z przepisów prawa, w tym mających charakter dyspozytywny ( uzasadnienie uchwały (7) Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r. w sprawie III CZP 29/17, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2019 r. w sprawie II CSK 19/18). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza natomiast nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelnym traktowaniem. Ocena, czy dane postanowienie wzorca umowy, kształtując prawa i obowiązki konsumenta, „rażąco” narusza interesy konsumenta (art. 385 1 § 1 kc ), uzależniona jest od tego, czy wynikająca z tego postanowienia nierównowaga praw i obowiązków stron ( nierównowaga kontraktowa ) na niekorzyść konsumenta jest istotna, znacząca. Ustalenie, czy klauzula wzorca umowy powoduje taką nierównowagę, dokonane może być w szczególności przez porównanie sytuacji konsumenta w razie zastosowania tej klauzuli z sytuacją, w której byłby konsument, gdyby zastosowane zostały obowiązujące przepisy prawa. Znacząca nierównowaga kontraktowa na niekorzyść konsumenta pozostaje sprzeczna z dobrymi obyczajami, gdy można rozsądnie założyć, że kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy i słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie się spodziewać, że konsument zaakceptowałby w ramach negocjacji klauzulę będącą źródłem tej nierównowagi. ( wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2016 r. w sprawie I CSK 125/15 ). Rażące naruszenie interesów konsument oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję – na niekorzyść konsumenta – praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie ( wyrok Sądu Najwyższego dnia 3 lutego 2006 r. w sprawie I CK 287/05, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 2013 r. w sprawie I CSK 660/12 ). W świetle powyższego, nie powinno budzić jakichkolwiek wątpliwości, iż postanowienia umowy, określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat przy zastosowaniu kursu kupna/sprzedaży dla dewiz stosownie do Tabeli kursów obowiązujących w (...) SA, pozwalające tak naprawdę bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. W obowiązującej na gruncie prawa polskiego konstrukcji zobowiązania umownego, jako stosunku prawnego pomiędzy formalnie równorzędnymi podmiotami, nie ma więc miejsca na przyznanie jednej ze stron zobowiązania możliwości jednostronnego oddziaływania na pozycję drugiej strony, a w szczególności na wysokość świadczenia albo kształt zobowiązania jednej ze stron ( uchwała (7) Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1991 r. w sprawie III CZP 15/91 ).
W ocenie Sądu, wskazane powyżej okoliczności uzasadniają ustalenie, że rozpoznawanej sprawie nie powinno budzić wątpliwości, że klauzule umowne zawarte w § 2 ust. 1, § 5 ust. 3 pkt 2, § 5 ust. 4, § 10 ust. 1, § 13 ust. 1, 3, 5 umowy kredytu łączącej powodów z pozwanym Bankiem należy stanowią niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 1 § 1 kc. Klauzule te kształtują prawa i obowiązki konsumenta – kredytobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami przez uzależnienie warunków waloryzacji świadczenia od kompetencji silniejszej strony umowy, tj. Banku. Odwołanie do kursów walut zawartych w „Tabeli kursów” ogłaszanych w siedzibie Banku oznacza naruszenie równorzędności stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. W związku z zawarciem umowy kredytu pozwany Bank przyznał sobie prawo do jednostronnego regulowania – na gruncie zawartej umowy – wysokości rat kredytu waloryzowanego kursem franka szwajcarskiego. Jednocześnie prawo banku do ustalania kursu waluty nie doznawało żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Rozwiązanie to należy uznać za prawnie relewantną konsekwencję nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron umowy kredytowej, prowadzącą do naruszenia interesów konsumenta, w tym przede wszystkim interesu ekonomicznego, odpowiadającego wysokości poszczególnych rat kredytu. Sąd podziela pogląd, że mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę, jest sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385 1 § 1 kc.
Okoliczność, że powodowie wiedzieli, że kredyt będzie denominowany do kursu (...) ( franka szwajcarskiego ) nie oznacza, że godzili się na to, że kurs ten będzie ustalany samodzielnie przez pozwany Bank, według aktualnej Tabeli kursów banku. Powodowie nie mieli żadnego wpływu na to jak są ustalane kursy w Tabelach kursów, gdyż w umowie nie określono żadnych zasad w tym względzie. Stanowi to złamanie równowagi stron na korzyść wyłącznie pozwanego, przerzuca bowiem całe ryzyko walutowe na konsumentów – powodów.
Bez znaczenia natomiast pozostaje czy i w jakim momencie realizacji umowy kurs (...) był dla powodów korzystny. W chwili zawierania umowy powodowie nie uzyskali rzetelnej informacji w tej kwestii, a zwłaszcza o ryzyku wynikającym z możliwej zmienności kursu (...). Pozwany Bank nie przedstawił dowodów na to, że rzetelnie pouczono powodów jak duży wpływ na wysokość poszczególnych rat ma aktualny na chwilę ich obliczenia kurs (...). Nie można bowiem uznać za rzetelne pouczenie sprowadzając się do przedstawienia powodom symulacji, z których wynikało, że wahania kursu franka szwajcarskiego mieszczą się w granicach 20-30 gr. Nie pokazano im natomiast symulacji wysokości raty, w sytuacji wzrostu kursu franka szwajcarskiego. Nie dało to bowiem wiedzy powodom, co do tego jak obliczane będą raty kredytu denominowanego oraz jak ich wysokość będzie się kształtować w przypadku zmiany kursu.
Tym samym nie można przyjąć, że powodowie świadomie zaakceptowali ryzyko wynikające z możliwej zmiany kursu (...), skoro nie mieli wiedzy o tym, jak wysokość kursu (...) wpłynie na ratę spłaty.
Podkreślić należy ponownie, że stosownie do treści art. 385 1 § 1 i 3 kc jedynie w przypadku zaistnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych możliwe jest wyłączenie kontroli abuzywności postanowień. Pierwszą z nich jest indywidualne uzgodnienie postanowienia umownego z konsumentem, drugą - postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny. W niniejszej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, aby powyższe przesłanki zostały spełnione. Jak omówiono bowiem wyżej, umowę w niniejszej sprawie zawarto na standardowym wzorcu umów tego rodzaju stosowanym przez pozwanego, co w istocie wyklucza możliwość indywidualnego wpływania przez konsumenta na treść powstałego stosunku prawnego, z wyjątkiem ustalenia kwoty kredytu, ewentualnie ( choć rzadko ) wysokości oprocentowania, marży czy prowizji. Aby uznać, że dane postanowienie było uzgodnione indywidualnie, wpływ konsumenta musi mieć charakter realny, rzeczywiście zostać mu zaoferowany. Nie stanowi też indywidualnego uzgodnienia dokonanie wyboru przez konsumenta jednego z rodzaju umowy przedstawionej mu przez przedsiębiorcę. Sąd Rejonowy nie ma wątpliwości, że powodowie nie mieli realnej możliwości negocjowania warunków umowy.
Odnosząc się zaś do przesłanki jednoznacznego sformułowania postanowień umownych należy przyjąć, że również ten warunek na kanwie niniejszej sprawy nie został spełniony. W momencie bowiem zawierania umowy, powodowie nie mieli wiedzy co do kwoty, jaką bank w rzeczywistości wypłaci na rachunek, gdyż warunkował to kurs waluty ustalany w Tabeli kursu przez bank. Powodowie nie byli również świadomi, w jakiej wysokości będą pobierane z ich rachunku sumy na poczet spłaty zadłużenia. Nie zostali w tym zakresie klarownie poinformowani. Przeliczenie całego zobowiązania dokonywane być miało według kursów walutowych ustalanych przez jednostki wewnętrzne banku. Badanie szczegółowych zasad wyznaczania kursów, ich rynkowego charakteru, zdeterminowania warunkami zewnętrznymi nie było istotne dla rozstrzygnięcia. Bez względu bowiem na potencjalne odziaływanie na kursy czynników obiektywnych, np. wynikających z występującej konkurencji na rynku bankowym, istotne było przede wszystkim to, że kryteria rozliczeń nie zostały skonkretyzowane i zaprezentowane powodom. Nie wynikały one z umowy i regulaminu, a z zeznań powodów nie wynika, aby w tym zakresie udzielono powodom podczas spotkań z pracownikami banku informacji. Przy zawieraniu umowy konieczne było udzielenie informacji dotyczącej określenia czynników wpływających na konkretne wielkości, tak by rozliczenia stały się przewidywalne i weryfikowalne. Sytuacja taka jest do zaakceptowania w świetle art. 385 1 kc.
Istotą kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej jest ryzyko zmiany kursu waluty, które w przypadku deprecjacji waluty krajowej w stosunku do waluty waloryzacji kredytu w sposób nieograniczony obciąża kredytobiorcę. Z tego względu, w ocenie Sądu Rejonowego, przedmiotem oceny w aspekcie naruszenia dobrych obyczajów i interesów konsumenta (art. 385 1 § 1 kc ) powinna być klauzula ryzyka walutowego w znaczeniu szerokim, a więc te wszystkie postanowienia umowy, których elementem jest ryzyko kursowe. Takie też stanowisko zajął (...) np. w wyroku z dnia 14 marca 2019 r. w sprawie C-118/17, w którym nie ograniczył swojej oceny do klauzul przeliczeniowych czy klauzuli spreadu walutowego, lecz odniósł się do klauzuli ryzyka, stwierdzając, że warunek umowy kredytu denominowanego lub indeksowanego w walucie obcej, zgodnie z którym ryzyko kursu wymiany obciąża bez żadnych ograniczeń konsumenta - jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową jest warunkiem określającym główny przedmiot umowy, którego nieuczciwy charakter co do zasady nie może być badany. Można jedynie badać nieuczciwy charakter tego warunku i stwierdzić, że jest on nieuczciwy, jeżeli w momencie zawierania umowy i biorąc pod uwagę tekst i informacje otrzymane od instytucji kredytowej treść tego warunku nie była jasna ani zrozumiała dla właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta. Stanowisko to koresponduje z treścią art. 385 1 § 1 zd. 2 kc, stanowiącym implementację art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, zgodnie z którym w umowach konsumenckich ocena postanowień umownych pod kątem ich sprzeczności z dobrymi obyczajami i naruszenia interesów konsumenta nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Oferując konsumentowi tak złożony od strony konstrukcji prawnej kredyt, pozwany bank powinien dochować szczególnej staranności w pouczeniu kredytobiorcy o skutkach prawnych i ekonomicznych zawarcia tego rodzaju umowy. Pozwany staranności w tym zakresie nie dochował, nie udzielając powodom informacji w sposób pozwalający na zrozumienie konstrukcji kredytu waloryzowanego oraz znaczenia ryzyka walutowego. Nie sposób uznać, że warunki udzielanego kredytu, np. co do zmiany oprocentowania kredytu były zrozumiałe dla powodów. Tak wynika wprost z zeznań powódki W. D.: „Pracownik nic nie mówił o tabeli kursów walut… nie kojarzę słowa spread walutowy…hrmonogram spłat był przysyłany co 3 miesiace i wysokość raty była określana we frankach… o wysokości raty w złotówkach dowiadywaliśmy się po tym jak bank pobrał już sam ratę z rachunku bankowego”. Zdaniem Sądu, zgodnie z logiką i zasadą doświadczenia życiowego uznać trzeba, że postanowienia umowy, które nie tylko posługują się specjalistyczną terminologią, ale też odsyłają do nieznanych przeciętnej osobie wskaźników, miar i innych źródeł danych nie może zasługiwać na miano przejrzystego i zrozumiałego. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 385 1 § 1 kc za sprzeczne z dobrymi obyczajami w rozumieniu tego przepisu uznaje się wszelkie działania przedsiębiorcy naruszające zaufanie konsumenta, który w sytuacji braku wpływu na treść stosunku prawnego ma prawo oczekiwać lojalnego i uczciwego zachowania drugiej strony. Chodzi tu w szczególności o działania, które zmierzają do niedoinformowania konsumenta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności w celu ukształtowania stosunku zobowiązaniowego w sposób naruszający równowagę praw i obowiązków stron. Podkreśla się, że działania takie stanowią wyraz nadużycia silniejszej pozycji kontraktowej przez profesjonalistę.
Liczne orzeczenia (...) nakazują przyjąć, że w każdym z typów kredytu walutowego, w tym także w przypadku kredytu denominowanego, samo ryzyko kursowe jest elementem współokreślającym główny przedmiot umowy ( główne świadczenia stron ). Trybunał Sprawiedliwości wyjaśnił, że wyrażeniom: „określenie głównego przedmiotu umowy” i „relacja ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług” zawartym w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy nadawać w całej Unii Europejskiej autonomiczną i jednolitą wykładnię, dokonaną z uwzględnieniem kontekstu tego przepisu i celu danego uregulowania ( wyrok (...) z dnia 26 lutego 2015 r. w sprawie C-143/13 ). Jeśli chodzi o kategorię warunków umownych mieszczących się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, Trybunał orzekł, że należy uważać za nie te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę.
Z wyroków Trybunału Sprawiedliwości w sprawach C-186/16 z dnia 20 września 2017 r., C-51/17 z dnia 20 września 2018 r., oraz C 260/18 z dnia 3 października 2019 r., wynika, że nie jest możliwe odrywanie klauzuli ryzyka walutowego ( wyrażonej czy to przez indeksację czy też denominację ) od mechanizmu przeliczania waluty krajowej na walutę obcą. Trybunał Sprawiedliwości kwalifikuje konsekwentnie klauzule dotyczące ryzyka wymiany, do których zalicza także sposób ustalania kursu wymiany, jako klauzule określające główny przedmiot umowy kredytu zarówno denominowanego, jak i indeksowanego.
Powyższe tezy dominują również na gruncie orzecznictwa krajowego. Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, że klauzule kształtujące mechanizm indeksacji w umowie kredytu indeksowanego oraz klauzule, na podstawie których następuje określenie wysokości świadczenia w umowach kredytu denominowanego, określają główne świadczenia stron. Determinują one wysokość kwoty kredytu w złotych, którą ma wypłacić bank, a w obu typach kredytu przesądzają o wysokości kwot przypadających do spłaty ( uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2024 r. w sprawie III CZP 25/22 i powołane w uzasadnieniu wyroku tegoż Sądu. Jednocześnie w wyżej wskazanych judykatach podnosi się, że z takiej kwalifikacji postanowień umowy nie wynikają jednak dalej idące skutki, gdyż zgodnie z art. 385 1 § 1 zd. 2 kc nawet postanowienia określające główne świadczenia stron podlegają kontroli pod kątem abuzywności, jeżeli nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Ostatecznie odnosząc się dalszego stosowania umowy kredytu, po wyeliminowaniu z niego odesłania do kursów walut stosowanych przez pozwany bank oraz mechanizmu denominacji, to ocenić należy, że sąd krajowy nie może zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takich umowach, gdyż takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13 ( wyrok (...) z dnia 18 listopada 2021 r. w sprawie C-212/20 ). Celem Dyrektywy 93/13 EWG jest zagwarantowanie konsumentom jak najszerszej ochrony, co może zostać zapewnione poprzez zastosowanie względem podmiotów, które stosują nieuczciwe klauzule umowne odstraszającego skutku. Bez wątpienia taki odstraszający skutek nie mógłby zostać osiągnięty, gdyby pozostawić w umowie niedozwolone postanowienia umowne, które uległyby jedynie modyfikacji.
Tożsame stanowisko zostało wyrażone w powołanej wyżej uchwale Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r. wydanej w sprawie III CZP 25/22, zgodnie z którą razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w powołanej powyżej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2024 r., jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.
W powołanym już wyroku z dnia 29 października 2019 r. wydanym w sprawie IV CSK 309/18 Sąd Najwyższy podkreślił, że w razie sporu o ważność umowy kredytu bankowego denominowanego do obcej waluty, w której treści znajduje się niedozwolona klauzula konsumencka dotycząca sposobu tej denominacji, rozważyć należy dwie możliwości rozstrzygnięcia. Pierwsza, to ustalenie, czy po wyeliminowaniu klauzuli niedozwolonej, zgodnie z przepisami krajowymi, umowa kredytu bankowego może obowiązywać w pozostałym zakresie jako ta właśnie umowa, mająca strony, przedmiot oraz prawa i obowiązki stron. Druga możliwość rozstrzygnięcia, to uznanie umowy za nieważną lub w zależności od spełnionych przesłanek - unieważnienie zawartej umowy, która bez klauzuli niedozwolonej nie może dalej funkcjonować w obrocie prawnym, zwłaszcza ze względu na brak ( odpadnięcie ) któregoś z koniecznych składników ( essentialia negotii ) umowy nazwanej kredytu bankowego. Po ustaleniu okoliczności rozpoznawanej konkretnie sprawy konsument winien oświadczyć, które rozwiązanie wybiera jako dla niego korzystniejsze.
W niniejszej sprawie, po wyeliminowaniu postanowień zwierających klauzule abuzywne z umowy kredytu łączącej stron, przy uwzględnienie stanowiska powodów, uznać należy, że brak jest możliwości zastąpienia powstałych luk postanowieniami prawa krajowego.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w przytaczanym wyżej wyroku w sprawie małżonków D. ( wyrok z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C 260/18 ) orzekł, że zasadniczo art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich nie stoi na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązaną ze stopą międzybankową danej waluty, przyjąć, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy. Jednocześnie stoi na przeszkodzie wypełniania luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, ze skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełnione w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowiąc przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę. Wskazana możliwość zastąpienia, która stanowi wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy, gdy może ona nadal obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków, jest ograniczona do przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mających zastosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę, i opiera się w szczególności na tym, że takie przepisy nie mają zawierać nieuczciwych warunków. Przepisy te mają bowiem odzwierciedlać równowagę, którą prawodawca krajowy starał się ustanowić między całością praw i obowiązków stron określonych umów na wypadek, gdyby strony albo nie odstąpiły od standardowej normy ustanowionej przez ustawodawcę krajowego dla danych umów, albo wyraźnie wybrały możliwość zastosowania normy wprowadzonej w tym celu przez ustawodawcę krajowego.
Wypełnienie luk umowy zawartej pomiędzy stronami niniejszego procesu uznać należy w niniejszej sprawie za niemożliwe w świetle powyższym rozważań, co oznacza konieczność stwierdzenia nieważności całej umowy kredytowej. Skutkiem uznania nieważności umowy jest obowiązek zwrotu świadczeń wzajemnych przez strony.
W ocenie Sądu, uznać zatem należy, za zasadne żądanie zwrotu poniesionej prowizji, składki dodatkowej ubezpieczenia oraz zapłaconych rat kredytu jako świadczenia nienależnego w rozumieniu art. 405 kc w zw. z art. 410 § 1 kc.
W niniejszej sprawie bezspornym jest, że pozwany Bank udzielił powodom C. D. i W. D. kredytu w wysokości 11340,00 CHF co stanowiło równowartość 29123,39 zł, zaś powodowie zwrócili w ratach z tytułu tego kredytu łącznie kwotę 50317,50 zł. Przy zawarciu umowy powodowie zapłacili prowizję w wysokości 454,69 zł ( równowartość 170,10 CHF ) oraz składkę ubezpieczenia dodatkowego w wysokości 59,98 zł.
Kredyt spłacany był wyłącznie przez powodów C. D. i W. D.. Rodzice powódki E. K. i S. K. (1) byli – zgodnie z umową – kredytobiorcami, jednakże nie uczestniczyli w spłacie kredytu. Roszczenie o zapłatę z tytułu zwrotu świadczenia nienależnego wobec stwierdzenia nieważności umowy kredytowej ma charakter solidarne. Nie jest zatem zasadny zarzut powoda (...) Bank (...) S.A. w W. w zakresie braku legitymacji czynnej po stronie powodowej zgłoszony w pkt I odpowiedzi na pozew wskazujący na konieczne współuczestnictwo w procesie wszystkich kredytobiorców.
W związku z powyższym Sąd zasądził od pozwanego Banku na rzecz powodów W. D. i C. D. solidarnie kwotę 50832,17 zł, w tym 50317,50 zł tytułem zwrotu uiszczonych rat kredytu przewyższających kwotę udzielonego kredytu, 454,69 zł tytułem zwrotu prowizji oraz 59,98 zł tytułem składki dodatkowego ubezpieczenia.
O odsetkach sąd orzekł na podstawie art. 481 kc w zw. z art. 455 kc. Zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia ma bowiem charakter bezterminowy. Oznacza to, że termin spełnienia takiego świadczenia musi być wyznaczony zgodnie z art. 455 kc, a więc niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zubożonego ( wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2004 r. w sprawie V CK 461/03, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2021 r. w sprawie I (...) 19/21 ). Powodowie za początkową datę naliczania przyjęli dzień, w którym otrzymali odmowę uwzględnienia reklamacji przez stronę pozwaną tj. 27 sierpnia 2024 r. Biorąc pod uwagę upływ terminu wyznaczonego wezwaniem do zapłaty doręczonym pozwanemu bankowi w dniu 1 sierpnia 2024 r., uznać należy roszczenie o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty głównej za usprawiedliwione od dnia 31 sierpnia 2024 r., a więc po upływie wskazanego w umowie (...)-dniowego terminu.
W związku z powyższym, w pkt II Sąd w pozostałym zakresie oddalił powództwo jak niezasadne tj. w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie za 4 dni.
O zwrocie kosztów procesu Sad orzekł stosownie do art. 100 kpc, obciążając obowiązkiem ich zwrotu na rzecz powodów W. D. i C. D. przez pozwanego (...) Bank (...) S.A. w W. w całości, mając na uwadze, że powództwo zostało oddalone w niewielkiej części ( odsetki ustawowe za opóźnienie za 4 dni ). Na kwotę kosztów procesu składają się: 1000,00 zł opłaty sądowej od pozwu oraz 5417,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z uwzględnieniem opłaty skarbowej. Wysokość wynagrodzenia pełnomocnika powoda Sąd ustalił stosownie do przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, przy uwzględnieniu wskazanej wartości przedmiotu sporu.
Sąd nie znalazł podstaw do zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki minimalnej. Pełnomocnik powodów nie wykazał, aby niniejsza sprawa była taką, którą można zaliczyć do szczególnie skomplikowanych, wymagającą dodatkowej czasochłonności.
Podmiot udostępniający informację: Sąd Rejonowy w Ciechanowie
Osoba, która wytworzyła informację: sędzia Lidia Grzelak
Data wytworzenia informacji: